Często spotykamy dyskusje dotyczące stanów zachowania danych numizmatów. Toczą się zawzięcie, miedzy innymi na forach internetowych, a niekiedy ilu dyskutujących, tyle zdań.

Jak w przypadku bitych monet temat jest praktycznie zdefiniowany w literaturze przedmiotu, tak w przypadku monet odlewanych jest cisza w eterze. Nie poruszają go popularne pozycje typu katalogi Gornego czy Hartilla (nie wspominając już o skąpych źródłach w języku polskim).

Z pomocą przychodzi, i tu dla mnie zaskoczenie, David Jen w swojej pracy „Chinese coins. Identification and Price Guide”. Zaskoczenie, gdyż jest wiele zastrzeżeń co do tego katalogu, ale to już zostawić należy na inną okazję. Tak czy inaczej, jako chyba jedyna popularna i dostępna dla nas praca, naprowadza nas na trop, jak określić stany zachowania monet keszowych. Może jest to dobry punkt wyjścia, by zrobić trochę porządku w tym temacie na naszym podwórku.

Jen dokonuje podziału na pięć stanów zachowania, uważając to za wystarczające w przypadku chińskich keszówek. Natomiast, w jego opinii, do stanu pierwszego (menniczego) kwalifikować się mogą jedynie niektóre monety wzorcowe dynastii Qing. W przypadku pozostałych nie jest realne, żeby zakwalifikowały się do monet menniczych.

A jak to dokładnie wygląda wg autora „Chinese coins. Identification and Price Guide”? Cytat poniżej:

Stan 1. (menniczy UNC) – monety wzorcowe dynastii Qing, które nigdy nie trafiły „do ziemi”, złoto-żółtego koloru, jasne i błyszczące, bez znaków obiegu czy uszkodzeń.

Stan 2. (znakomity EF/XF) – znaki legendy ostre i czyste, bez znamion obiegu czy uszkodzeń, bardzo pięknie spatynowane.

Stan 3. (bardzo piękny VF) –  bardzo małe znamiona obiegu czy korozji, wszystkie kreski znaków ostre i czyste, ładna kolorowa patyna.

Stan 4. (piękny F) – raczej poważne ślady korozji czy zużycia obiegiem, jednak wszystkie kreski znaków legendy wciąż rozpoznawalne, nieatrakcyjna patyna.

Stan 5. (dobry G) – monety całkiem zużyte lub poważnie uszkodzone, niektóre kreski znaków wytarte, zniszczona patyna, zdeformowany kształt.

Tyle teorii. W praktyce wiele monet keszowych spotykanych w handlu kryje swoje walory pod wszelkiego rodzajem nawarstwieniami czy wręcz skamieniałą ziemią. Często są nieczyszczone lub co gorsza czyszczone nieumiejętnie. Niekiedy, kłania się sama jakość wykonania monet, która gdy jest kiepska, może być mylona ze zużyciem, co szczególnie dotyczy okresów zamętu w Cesarstwie czy dynastii lub państw mniej „cywilizowanych”.

Choć w podanym przez Jena systemie oceny stanów zachowania monet keszowych brakuje mi jeszcze stanu „bardzo dobry” i „zły”, to propozycja wydaje mi się rozsądna.

Jian Yan Tong Bao 建炎通寳

Nominał: 2 Wen 二文

Dynastia: Południowa Song 南宋 1127-1289

Cesarz: Gao Zong 高宗 1127-1162

Era panowania: Jianyan 建炎 1127-1130

Data emisji: 1127-1130

Mennica: –

Waga: 6,68g

Średnica: 30,70-30,97mm

Materiał: Brąz

Uwagi: pismo regularne – Kai Shu 楷書

Literatura: Hartill 17.29 (rzadkość 14) – kwadratowe Bao 寳

Awers (góra – dół – prawo – lewo):  Jian 建 Yan 炎 Tong 通 Bao 寳

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

Gao Zong 高宗 (1127-1162), dziewiąty syn cesarza Hui Zonga 徽宗 (1101-1125), był założycielem i pierwszym cesarzem Południowej Dynastii Song 南宋 (1127-1289), którą powołał do życia w roku 1127, po ucieczce na południe przed Dżurdżenami dynastii Jin 金 (1115-1234), kiedy ci podbili północne Chiny.

Monety emitował podczas obu swych er panowania – Jianyan 建炎 oraz Shaoxing 紹興.

Pierwszymi emisjami, w czasach ery Jianyan 建炎 (1127-1130) były Jian Yan Yuan Bao 建炎元寳, które pokazały się w roku 1127 w nominałach jeden Wen, z inskrypcjami wykonanymi pismem urzędowym Li Shu 隸書, oraz małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書. Kilka miesięcy później, w tym samym roku, pojawiły się Jian Yan Tong Bao 建炎通寳 z napisami w stylu regularnym Kai Shu 楷書 o nominałach jeden, dwa i trzy Weny, a także Xiaozhuan Shu 小篆書 również jako monety jedno-, dwu- i trzykeszowe. W tych czasach odlewano małe (1 Wen) Jian Yan Tong Bao 建炎通寳 z żelaza z napisami wszystkimi trzema stylami, a także duże (3 Wen), brązowe Jian Yan Zhong Bao Xiaozhuan Shu 建炎重寳 小篆書.

Przesądy zakończyły erę Jianyan 建炎, po tym jak w stolicy doszło do poważnych pożarów. Ponieważ znak yan 炎, składa się z dwóch znaków huo 火 co oznacza ogień, uznano to za przyczynę pecha.

Druga era, Shaoxing 紹興 (1131-1162), przyniosła zestaw monet o podobnym charakterze. W wersji Xiaozhuan Shu 小篆書 produkowano monety z inskrypcją Shao Xing Yuan Bao 紹興元寳 o nominałach jeden, dwa i trzy Weny z brązu, a wersji Kai Shu 楷書 nominały jeden, dwa i trzy Weny z brązu, plus jeden i dwa z żelaza. Gao Zong 高宗 wypuszcza również monety z inskrypcją Shao Xing Tong Bao 紹興通寳 (Kai Shu 楷書) wykonane z brązu (jeden, dwa i trzy Weny), oraz żelazne jedno i dwuwenówki.

Kai Xi Tong Bao 開禧通寳

Nominał: 2 Wen 二文

Dynastia: Południowa Song 南宋 1127-1289

Cesarz: Ning Zong 寧宗 1195-1224

Era panowania: Kaixi 開禧 1205-1207

Data emisji: 1207

Mennica: Qichun, Hubei

Waga: 7,06g

Średnica: 29,3mm

Materiał: Żelazo Fe

Uwagi: odczyt zegarowy, pismo regularne – Kai Shu 楷書, na rewersie Chun 春 (oznaczenie mennicy Qichun, prowincja Hubei) na górze, san 三 (trzy, oznaczenie roku emisji – trzeci rok ery panowania Kaixi 開禧 tj. rok 1207) na dole

Literatura: Hartill 17.522

Awers (góra – prawo – dół – lewo):  Kai 開 Xi 禧 Tong 通 Bao 寳

Rewers (góra – dół): Chun 春 san 三

Kai Xi Tong Bao 開禧通寳 to monety cesarza Ning Zonga 寧宗 panującego od roku 1195, kiedy to odziedziczył tron po swoim ojcu cesarzu Guang Zongu 光宗 (1190-1194), aż do swej śmierci w roku 1224. Ning Zong 寧宗 był czwartym cesarzem Południowej Dynastii Song 南宋 (1127-1289).

Obok żelaznych Kai Xi Tong Bao 開禧通寳, emitowanych w nominałach 1 i 2 Wen, produkowano również monety żelazne o wartości 3 Wen z inskrypcją Kai Xi Yuan Bao 開禧元寳. Odlewano wówczas także monety z brązu o wartości 1 i 2 Wen.

Mennictwo Ning Zonga 寧宗 jest bardzo bogate. Wprowadził on osobne emisje podczas wszystkich er panowania za swoich rządów: Qingyuan 慶元 (1195-1200), Jiatai 嘉泰 (1201-1204), Kaixi 開禧 (1205-1207) oraz Jiading 嘉定 (1208-1224). Podczas ostatniej ery, w latach 1208-1210, odlewano również monety z inskrypcją Sheng Song 聖宋 (Yuan Bao 元寳 i Zhong Bao 重寳), która była tytułem dynastycznym (Najświętsza Song).

 

Si Chu 四出 to termin składający się z dwóch znaków. Si 四, co znaczy „cztery” oraz Chu 出, co znaczy „wychodzić”. Zwrotu tego używa się do określania monet o czterech promieniach na rewersach, biegnących z czterech naroży kwadratowego otworu do zewnętrznego obrzeża monety. Dla monet tych spotyka się również zamiennie termin Jiao Qian 角錢, gdzie Jiao 角to tyle co narożnik, a Qian 錢 to moneta.

Monety Si Chu 四出 generalnie spotyka się w emisjach Wu Zhu 五銖, oraz w emisjach monet Wang Manga 王莽.

Na zdjęciu poniżej charakterystyczne, żelazne Si Chu Wu Zhu 四出五銖 cesarza Wu Di 武帝 (502-549) dynastii Liang 梁, odlewane od roku 523 – czwartego roku ery Putong 普通, za czasów Dynastii Południowych i Północnych 南北朝 (420-589).

Si Chu Wu Zhu 四出五銖 Wu Di 武帝 Liang 梁

Dui Qian 對錢 (ang. Matching Cash) to termin określający monety emitowane równocześnie, posiadające tą samą wagę i nominał, wykonane z tego samego stopu, oraz posiadające jednakową inskrypcję, wykonaną jednak różnymi stylami pisma. Najczęściej produkowane w parach z legendami zapisanymi pismem małopieczęciowym Xioazhuan Shu 小篆書 oraz regularnym Kai Shu 楷書, urzędowym Li Shu 隸書 lub kursywnym Xing Shu 行書.

Pierwsze monety Dui Qian 對錢 wyemitowało w roku 959 Królestwo Południowe Tang 南唐 (937-975), za panowania drugiego cesarza Li Jing 李璟 (imię świątynne Yuan Zong 元宗).  Były to Tang Guo Tong Bao 唐國通寳, a emisje składały się z monet z napisami w stylu Kai Shu 楷書 oraz Xiaozhuan Shu 小篆書.

Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 Xioazhuan Shu 小篆書 i Kai Shu 楷書

Tradycja takich emisji mocno rozpowszechniła się w czasach dynastii Song. Pierwszymi monetami Dui Qian 對錢 za panowania Północnej Dynastii Song 北宋 (960-1127) były Chun Hua Yuan Bao 淳化元寶, produkowane w czasach rządów cesarza Tai Zonga 太宗 (976-976), podczas czwartej ery jego panowania Chunhua 淳化 (990-995). Występowały one z inskrypcjami wykonanymi trzema rodzajami pisma (zamiast dwoma) – Li Shu 隸書, Xing Shu 行書 i Cao Shu 草書 (pismo trawiaste).

Chun Hua Yuan Bao 淳化元寶 Li Shu 隸書, Xing Shu 行書 i Cao Shu 草書

Tak samo rzecz się miała z monetami kolejnej i ostatniej ery panowania Tai Zonga 太宗 – Zhidao 至道 (995-997).

Zhi Dao Yuan Bao 至道元寶 Li Shu 隸書, Xing Shu 行書 i Cao Shu 草書

Należy zwrócić uwagę, że zarówno Chun Hua Yuan Bao 淳化元寶 jak i Zhi Dao Yuan Bao 至道元寶 nie występują z pismem Xiaozhuan Shu 小篆書 (jak miało to miejsce w praktycznie wszystkich pozostałych emisjach Dui Qian 對錢) oraz, że są to jedyne monety Cesarstwa Chin z pismem trawiastym Cao Shu 草書.

Zheng He Tong Bao 政和通寳 Xioazhuan Shu 小篆書 i Li Shu 隸書

Tang Guo Tong Bao 唐國通寳

Nominał: 1 Wen 一文

Dynastia: Południowe Tang 南唐 937-975 (10 Królestw 十國 904-978)

Cesarz: Yuan Zong 元宗 (Li Jing 李璟 ) 943-961

Era panowania: –

Data emisji: 959 – 960

Mennica: –

Waga: 3,14g

Średnica: 24,20-24,30mm

Materiał: Brąz

Uwagi: inskrypcja wykonana pismem regularnym Kai Shu 楷書, Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 znaczy Waluta Królestwa Tang

Literatura: Hartill 15.93 (rzadkość 11)

Awers (góra – dół – prawo – lewo): Tang 唐 Guo 國 Tong 通 Bao 寳

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

Za panowania cesarza Li Jing 李璟, znanego pod imieniem świątynnym Yuan Zong 元宗, Królestwo Południowy Tang 南唐國 podbiło Królestwo Min 閩國 w roku 945, oraz Królestwo Chu 楚國 w roku 951. Podboje wyczerpały zasoby pieniężne Królestwa. W czasie braku gotówki na rynku, w roku 959, Li Jing 李璟 rozpoczyna emisje monet Tang Guo Tong Bao 唐國通寳.

Monety Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 to pierwsze w historii monety Dui Qian 對錢, czyli monety produkowane w wariantach wg tych samych standardów, z tą sama inskrypcją, natomiast zapisaną różnymi stylami pisma.

Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 jako Dui Qian 對錢 występują w stylach pisma regularnym Kai Shu 楷書 oraz małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書. Emitowano również wersje z pismem urzędowym Li Shu 隸書.

Kai Yuan Tong Bao 開元通寳

Nominał: 1 Wen 一文

Dynastia: Południowe Tang 南唐 937-975 (10 Królestw 十國 904-978)

Cesarz: Li Houzhu 李後主 (Li Yu 李煜 ) 961-975

Era panowania: nie istnieje

Data emisji: 961

Mennica: –

Waga: 3,09g

Średnica: 24,30-24,55mm

Materiał: brąz

Uwagi: inskrypcja wykonana pismem małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書

Literatura: Hartill 15.99 (rzadkość 14), Schjöth 446

Awers (góra – dół – prawo – lewo): Kai 開 Yuan 元 Tong 通 Bao 寳

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

W roku 961, pierwszym roku swego panowania, emisji Kai Yuan Tong Bao 開元通寳 podejmuje się cesarz Li Houzhu 李後主 trzeci i ostatni władca Królestwa Południowego Tang 南唐. Forma monet opracowana została na wzór monet dynastii Tang 唐, natomiast z inskrypcją zapisaną pismem małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書 (ang. seal script). Posiadały też trochę większą średnicę oraz szerszy rant od pierwowzoru. Do obrotu trafiły po emisjach monet Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 poprzedniego cesarza Yuan Zong 元宗 (Li Jing 李璟 ).

Monety te zostały dobrze przyjęte zarówno przez rząd jak i społeczeństwo.

Występują również warianty z pismem urzędowym Li Shu 隸書 (ang. clerkly script).

Tang Guo Tong Bao 唐國通寳

Nominał: 1 Wen 一文

Dynastia: Południowe Tang 南唐 937-975 (10 Królestw 十國 904-978)

Cesarz: Yuan Zong 元宗 (Li Jing 李璟 ) 943-961

Era panowania: –

Data emisji: 959 – 960

Mennica: –

Waga: 3,43g

Średnica: 24,32-24,36mm

Materiał: Brąz

Uwagi: inskrypcja wykonana pismem małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書

Literatura: Hartill 15.80 (rzadkość 14), Schjöth 441

Awers (góra – dół – prawo – lewo): Tang 唐 Guo 國 Tong 通 Bao 寳

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

Tang Guo Tong Bao (Waluta Królestwa Tang) 唐國通寳 to emisje cesarza Yuan Zong 元宗 (Li Jing 李璟) panującego w latach 943-961, drugiego cesarza Królestwa Południowe Tang 南唐. Były one w obiegu równolegle z monetami Da Tang Tong Bao (Waluta Wielkiego Tang) 大唐通寳 i poprzedzały emisje Kai Yuan Tong Bao 開元通寳 kolejnego cesarza Li Houzhu 李後主 (Li Yu 李煜). Na monetach tych nie występują inskrypcje nawiązujące do er panowania nian hao 年號.

Monety Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 dały początek tradycji produkowania monet Dui Qian 對錢 (ang. matching cash). Były to monety odlewane z tego samego materiału, o tej samej wadze i nominale, oraz z tą samą inskrypcją, natomiast wykonaną różnymi stylami pisma. Monety Dui Qian 對錢 w późniejszych czasach pojawiały się w dużych ilościach podczas panowania dynastii Song 宋.

Napisy na awersach Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 występują w stylach pisma: małopieczęciowym Xiaozhuan Shu 小篆書 (ang. seal script), urzędowym Li Shu 隸書 (ang. clerkly script) oraz regularnym Kai Shu 楷書 (ang. regular script). Emisje Dui Qian 對錢 w przypadku tych monet, to pary wariantów z pismem Xiaozhuan Shu 小篆書 i Kai Shu 楷書.

Schjöth, w swoim katalogu „Chinese Currency”, podaje informację, iż wartość dwóch monet Tang Guo Tong Bao 唐國通寳 równa była wartości jednej monety Kai Yuan Tong Bao 開元通寳. Być może przypisać to należy do emisji o mniejszej wadze i średnicy – Hartill 15.90 (wariant Li Shu 隸書) i Hartill 15.94 (wariant Kai Shu 楷書). Istnieją również duże monety o wartości 10 Wen.

Bu Quan 布泉

Nominał: 1 Wen

Dynastia: Xin 新 9-23

Cesarz: Wang Mang 王莽 9-23

Era panowania: –

Data emisji: –

Mennica: –

Waga: 2,68g

Średnica: 25,99-26,23mm

Materiał: Brąz

Uwagi: wariant z kropką nad otworem na awersie, inskrypcja zapisana pismem Xuan Zhen 懸針

Literatura: Hartill 9.72 (rzadkość 13)

Awers (prawo – lewo): Bu 布 Quan 泉

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

Z powodu braku jakichkolwiek zapisów z epoki na temat monet Bu Quan 布泉 , nie można ich wpisać w dokładne ramy czasowe panowania Wang Manga 王莽 . Część autorów przypisuje je ostatniej reformie monetarnej z roku 14, pierwszego roku ery panowania Tianfeng 天鳳 (14-19 rok n.e.), dzięki której pojawiły się monety Huo Quan 貨泉 i Huo Bu 貨布 .

Bu Quan 布泉 były utrzymane w standardzie 5 Zhu 五銖 i posiadały awersy z inskrypcją zapisaną wyśmienitym pismem Xuan Zhen 懸針 .

Monety Bu Quan 布泉 były popularne w późniejszych czasach jako amulety. Wierzono, że kobiety które je noszą na wstążkach, powiją męskiego potomka. Stąd zwano je Nan Qian 男錢 (męskie monety).

 

Shao Sheng Yuan Bao 紹聖元寶

Nominał: 2 Wen

Dynastia: Północny Song 北宋 960-1127

Cesarz: Zhe Zong 哲宗 1085–1100

Era panowania: Shaosheng 紹聖 1094–1098

Data emisji: 1094-1098

Mennica: –

Waga: 11,16g

Średnica: 33,80-34,20mm

Materiał: Żelazo

Uwagi: odczyt zegarowy, pismo biegnące (kursywne) Xing Shu 行書 , niski znak Sheng 聖

Literatura: Hartill 16.320 (rzadkość 12), Schjöth 598

Awers (góra – prawo – dół – lewo): Shao 紹 Sheng 聖 Yuan 元 Bao 寶

Rewers: czysty, bez znaków i napisów

Moneta z okresu Shaosheng 紹聖 (1094–1098), drugiej ery panowania Zhe Zonga 哲宗 1085–1100, siódmego cesarza Północnej Dynastii Song 北宋 (960-1127). Zhe Zong 哲宗 tron cesarski objął w wieku 9 lat, sprawując początkowo władzę pod nadzorem swojej babci, po swym ojcu Shen Zongu 神宗 , a pozostawił go do młodszemu bratu Hui Zongowi 徽宗 .

W okresie Shaosheng 紹聖 monety żelazne stały się liczniejsze niż funkcjonujące równolegle monety z brązu. Schjöth podaje, iż wymieniano je w stosunku 2500 monet żelaznych za 1000 monet brązowych.